advent-tankar..

Advent, forventing, glede… No når alle lys skal tennast, alle kaker skal bakast, alle hus skal pyntast, og alle hjarte skal gleda seg, så er det viktig å vita at det ikkje er slik for alle. For somme er denne tida den tyngste i året. Det er ikkje alle som kan kjenna forventinga, som kan kjenna gleda. Denne tida er tvert om den tyngste, tida då savn blir endå sterkare, då einsemd kjennes endå vondare, då alle lys blir som spyd i hjarta som minner på det som ikkje blei. Det er tid for tungsinn, for sorg, for kulde i hjarte. Det å høyra alle dei kjende julesongane blir så vondt at å gå inn i eit handlesenter eller ein butikk blir noko ein gruar seg for.

Det er viktig å hugsa at livet ikkje er rettferdig, livet gir skarpe sår, og vi veit aldri kor tid vår tid er der, til å bli raspa i. Ja, vi skal gleda oss. Eg har alltid vore ein jule-elskar, eg har alltid gledd meg og pynta og planlagt. I år trur eg at eg vil gå saktare, vil vera meir var. Ei som hadde plass i livet mitt orka ikkje livet meir, det å gå mot jul forsterka mørket. Eg kjenner når eg tenkjer meg om fleire som gjerne skulle gjort som bjørnen, sove seg forbi jula. Det kan gjera oss meir vare å hugsa dette.

Ingen vil bli synast synd i, ingen likar veldedighet, ingen vil bli tatt seg av. Men det går an å gi av eit varmt hjarte, i respekt og verdighet. Det går an å ha varhet til å sjå den smerta som er der, og ikkje tru ein kan ta den bort, men vera nær i den. Det er dei små små tinga som gjer ein forskjell. Det er dei små øyblikka då ein tar seg tid som betyr noko. Den vesle helsinga. Og ingen av oss veit kven som ber eit mørke inni seg bak den vakre fasaden, det er ikkje utanpå det vises kven som svelgjer ned gråten gjennom dei julepynta gatene.

Eg ønskjer ei var adventtid, med opne hjarte for kvarandre.

 

julekontaktannonse…

Rart med denne førjulstida, ein blir liksom litt sentimental. Om ein trives aldri så godt i eige selskap, så verkar det som om “alle” har ein kjæraste å feira jul saman med. Ei einsleg sjel kan falla så djupt at ein vurderer ei kontaktannonse. Overskrift: “Nokon å klemma jula inn saman med”. Men kva meir skulle ein skriva i annonsen? Eg blei sitjande å tyggja på den tanken, diktar som eg er. Ville det slå an å skriva: “Kjedeleg dame som ikkje likar alkohol, som er lite festglad, som er både kveldstrøtt og morogntrøtt søker kjæraste. Er ei ufatteleg dårleg husmor, lagar kun lettmiddagar, gjerna oppvarma Fjordland, kan i periodar vera særs distre og i si eige verd, ikkje berre i minutt men timar og dagar. Er usedvanleg lite praktisk, bruker like gjerne kjevlet som hammar når bilde skal hengast opp. Taklampen kan stå uten lys i i vekesvis fordi ho gruer seg til å stå på ein stol for å skifta pære, høgredd som ho er, også på høgd 30 centimeter.”

Eg er redd få ville bita på min annonse. At eg er rimeleg snill, har humor og kan bake sjokoladekake hjelper vel ikkje særleg på. Heller ikkje er det vel noko pluss at eg ikkje alltid kler meg heilt A4, og at eg kan få latterkule på dei mest upassande stader og til dei mest umogele tidspunkt. Eg trives heime i stovekroken, men elskar å gå ut på kafe, og er veldig glad i mat andre lagar. Noko sylfide er eg heller ikkje. Og vil vel neppe bli, slankekurar eg har prøvd har alltid havarert. Eg er for glad i alt godt.

I grunnen har eg ikkje anna å skilta med enn at eg er einsleg kvinne litt over den beste alder, og at eg har livslyst. Men i grunnen trur eg at eg passar best aleine, så eg vil nok la den annonsen forbli eit innfall av adventstoskeskap. Det blir nok jul utan kjæreste også, og viss eg er heldig kan det jo dukka opp ein nisse eg kan gje eit kyss sånn i forbifarten.

julebord på sjukeheimen

Av og til kjenner ein seg ekstra priviligert. Eg har vore på julebord i dag. Det finaste julebord ein kan tenkja seg. På sjukeheimen. Der kom vi til det flottaste dekka bord, der blei vi møtt av tilsette i sine vakraste julebordkjolar, der kom dei frå avdelinga, ein og ein, med sine gåstolar, rullestolar og somme arm i arm med ein pårørande eller tilsett, alle oppdressa, pynta, og somme kom endåtil rett frå frisøren. Det var fest. Og vi, vi pårørande, blei vist til det pynta bordet, og der, saman med våre nære, fekk vi ei julebordoppleving som vil bli hugsa. Flotte snittar, og etterpå kaker som kunne rekka til fem avdelingar til, og alle heimelaga. Vi kunne berre forestilla oss alt arbeidet som var gjort i forkant, med å bera stolar og bord frå rundtomkring, dekka på, pynta, gjera det til fest. Og så den store adventkalenderen på veggen, der første sekk blei opna og gåve utdelt til den som blei trekt til denne datoen, – og med løfte om at det kom fleire dagar og fleire adventpresangar. Det var tilsette som ytte langt over det stillingsinstruksen seier. Tilsette som med varme og omsorg såg kvar av dei som var der.

Det er ikkje sjølvsagt at slikt blir ytt. Det er ikkje sjølvsagt at dei tilsette haler og drar stolar, pyntar bord, baker kaker, og endå har overskot og tid til å le og vera god mot dei dei har tilsyn med. Der sat vi ved bordet og blei servert, vi som skulle ha servert desse som tar seg så godt av våre. Der sat vi og fekk del i noko vakkert. Ein musikkterapeut som spelte opp til julesongar, ein av bebuarane som song for oss så det kom tårer i augo og varme i hjarta. Det var ei ro, ein fred, eit nærver der. Det var ei heilag stund. Honnør til desse som gir oss ei slik oppleving.

Eg trur ikkje eg treng fleire julebord i år. Og i alle fall kan ikkje noko overgå den opplevinga det var i dag, av ekte medmenneskeleg varme, lun humor, og det å få vera i lag slik, nett slik kvar einskild er. Utan all ferniss og all prestisje. Her var vi berre menneske saman som opplevde noko godt. Det skulle vore mange slike julebord!

annleisfolket…

Det fins nokon av oss, annleisfolket. Det fins ganske mange av oss, har eg forstått. Berre at vi gøymer oss så godt, kamuflerer oss så grundig. Men vi kan gjenkjenna kvarandre i blant, og det er sterkare enn noko når det skjer, vi har også eit folk vi høyrer til med. For i det daglege livet er vi ofte framande, i det daglege livet kan vi kjenna oss som om vi kjem frå ein annan klote. Vi ser folk rundt oss som tilsynelatande fiksar både det sosiale og livet. Mens vi, vi blir vippa ut av den minste ting, er tynnhuda og sårbare, – og det som for andre er bagatellar blir for oss store katastrofar. Vi annleisfolket, vi greier ikkje halda frå oss alle inntrykka og forhalda oss rasjonelt til dei. Vi har ein radar som tar inn alt på kilometers avstand. Alle inntrykk blir forsterka, alle miss-stemningar blir overveldande, også om vi sjølv ikkje er det minste involvert. Vi fangar opp røyksignal frå Afrika og kjenner det minste jordskjelv på den andre sida av kloten. Vi overreagerer, vi overdramatiserer, vi er overfølsomme, sukkar dei rundt oss. Vi annleisfolket kjenner oss ofte til bry, og kryp inn i oss sjølv for å beskytta oss. Men livet innhentar oss alltid.

Eg kan ikkje hugsa ei tid utan denne sårbarheten. Eg kan ikkje skulda på oppvekst, på hendingar i livet, på menneske eg har møtt. Eg er fødd slik. Alt som barn sensa eg alt som skjedde rundt meg, stemningar, situasjonar, folk som bar på ting. I sosiale samanhengar blei det overveldande. Eg bar ein klump i magen av uro. Eg kunne kjenna smerta til framande og oppfanga tause rop som ingen andre la merke til. Men eg visste ikkje kva eg skulle gjera med det. Eg opplevde meg som ein framand mellom mine nære. Dei såg ikkje det eg såg, opplevde ikkje det eg opplevde. Altså måtte det vera meg det var noko gale med. Eg var i venneflokkar, men oppfatta annleis, kjende annleis, og konkluderte med at det måtte vera noko feil på meg. Slik konkluderte også andre. Eg visste ikkje at vi var eit annleisfolk. Eit folk som var utstyrt med ei ekstra bør å bera, sårbarheten og varheten.

Eg blei forfattar. Eg fann ein kanal for min annleishet. Men framleis, no sekstifire år gammal, kan eg falla i grøfta å krypa saman i skam over å vera annleis når eg har vore saman med venner som eg synes fungert så mykje flottare i lag, som taklar kodane i det sosiale livet så mykje betre. Eg prøver å fornekta det eg ser og oppfattar, for eg vil ikkje det skal vera slik. Eg veit at gåva eg er fødd med, denne tyngda, denne mørke smerta, er ei gåve eg har fått å forvalta, men i blant er det vondt. Det er tungt. I blant skulle eg gjerne vore annleis. Men nei, eg får heller søka mitt folk, annleisfolket når eg treng bli minna på at det er heilt ok å vera den ein er. At vi annleisfolket mykje meir skulle bore gåva vår med stolthet og brukt gåva vår til å stå opp for dei rundt oss og brukt så mykje mindre tid og krefter på å stira på annleisheten vår. Og somme situasjonar som ein veit vil krevja for mykje kan ein vel snika seg unnna. Vi treng ikkje oppsøka det vi av erfaring veit ikkje er bra for oss.

Ver glad i den nasen du har, song Medaasen. Så får vi vera glad for den vi er. Mi smerte har fødd dikt. Mi smerte har ført til øyeblikk av den sterkaste glede. Mi smerte har kanskje ført til at eg har sett det ingen andre såg, og slik har kunna strekt fram ei hand. Eg er så glad for mangfaldet i livet, så eg får fryda meg over det også her.

 

 

allehelgensdag…

Det er Allehelgensdag i dag. Dagen for å minnast dei vi har mista. Og den som har levde ei stund vil på vegen ha mista nokon av dei som har vore nære. Og nokre tap er vondare enn andre. Men å mista er alltid ei smerte, enten ein har fått ta farvel og ser at døden er ei lise for den som har kjempa lenge nok, eller om ein brått har måtte gje slepp på nokon kjære. Ordet aldri meir er eit av dei aller vondeste. Aldri meir smilet, aldri meir få halda handa, aldri meir få dela ei glede eller ei sorg. Aldri få sjå kva tida vidare kunne gitt. Men Allehelgensdag er også ein dag for takk. Takk for alt ein har fått. Takk for alle dei gode stundene, takk for dei små øyeblikka ein kanskje ikkje såg før dei var borte. Latteren over dei ømme stundene, men også sårheten i det ein ikkje fekk sagt. Livet er så mangfoldig. Har så mange sider. Sorga har så mange ansikt.

Sorga kan vera øm og varm, ho kan vera skarp og vond, ho kan ha i seg både sinne og ein lettelse som vi knapt vågar vedgå. Ho kan liggja i oss med takk eller med sorg over det som aldri blei. Og sorg er noko svært einsamt. Noko ein må bera aleine, same kor mange som er rundt. Vi har ulike sorger, har ulike tap, og sorg kan aldri samanliknast. Sorga er personleg og ingen andre kan seia dei forstår, same kva dei sjølv har opplevd. For sorg er uforståeleg. Ho er som ei bølgje som kjem og så legg seg stille for å koma på nytt. Og bølgjene kan koma etter år og tid og kasta seg mot ein på nytt.

Eg mista mi bestemor då eg var ti år, eg var aleine med henne då ho fall om. Bestemor, mitt næraste menneske i livet. Det er over femti år sidan no, men den sorga vil vera med meg til mi siste stund. Eit tap eg aldri er kome over. Sidan har andre tap kome. Men dette første er enno eit ope sår. Så rart er livet. Kvart nytt tap opnar dette. No vil dei ta bort grava til bestemor, ho har fått si tilmålte tid på kyrjegarden. Så kaldt er samfunnet blitt, etter ei tilmålt tid får ikkje eingong steinen din vera att etter deg. No vil bestemor berre leva vidare i meg den tida eg har att. Og der vil ho vera til mi siste stund. Så sterkt kan eit menneske prega eit anna. Derfor døyr vi ikkje så lenge nokon som har vore glad i oss lever. Vi lever som ei varm glo i dei som har elska oss. Og dei vi har elska er med oss så lenge vi fins.

 

har vi tid…

Eg kom på sjukeheimen i dag, for å besøka mor mi, og havna i eit utruleg kosleg bursdagsbesøk. Ei av bebuarane fylte 95 år og det var dekka bord med kaker og kaffi. Og eg blei straks buden med. Der sat vi kring bordet, sju bebuarar, to tilsette og eg og dotter til jubilanten, og vi hadde tid. Då ei av bebuarane blei spurt om kor gammal ho var, sat ho lenge og såg framfor seg. “Eg må tenkja”, sa ho. Og det var tid og rom for å tenkja, og for at svaret ikkje kom. Ingen ting hasta. Vi sat det og åt ei stor og flott bløtkake, vi sat der og samtalen gjekk sakte og ikkje heilt samanhengande. Men det var ei feststund. Og det som sat i meg etterpå, det var nettop dette, det var tid. Tid til å ikkje heilt få kaka til å liggja på skeia, tid til å prøva på nytt og at det ikkje gjekk heilt greit då heller og slik var det berre, det var tid til å venta på å få svar på spørsmål og til kanskje ikkje få svar. Dei var ikkje så viktige eigentleg, alle desse detaljane, det viktige var fellesskapet. Han som klappa seg på magen og smilte stort då han blei spurt om han ville ha meir kake. Ho som plutseleg lurte på kor dei var på fest i dag? Og det blei humring då ei av dei tilsette fortalde om ei kvardagshending heimanfrå. Eit øyeblikk av gjenkjenning frå ei tid som var.

Eg gjekk heimover og tenkte på alle oss som hastar frå gjeremål til gjeremål. Har vi tid til å gå sakte i kvardagane våre? Går vi glipp av noko viktig? Har vi tid til desse små øyeblikka? Smilet som plutseleg kjem, det nøgde klappet på magen, tid til å vera saman utan prestisje og alt vi skal få til. Har vi tid til rett og slett å vera menneske saman. Berre vera til, og det er nok. Denne stunda på sjukeheimen i dag var dyrebar og vakker. Å få vera på ein slik fest, i det vesle fellesrommet, der to flotte tilsette gav meir enn det som kan forventast for at dette skulle bli ei høgtidsstund. Og det blei. Eg er takksam for å ha fått vera med.

Menneske som løftar…

Det fins menneske som løftar ein så ein går rik og sterk og glad vidare. Og så er det menneske ein krympar saman med og der sider i ein sjølv som ein ikkje er glad for kjem fram. Ein kan undrast over mekanismane som blir utløyste. Det viser så tydeleg korleis vi påverkar kvarandre i møta våre. Korleis ting i oss blir aktivert på godt og på vondt.

Kvifor krympar ein i møte med somme menneske? Dei kan vera så vennlege og hyggelege og likevel skjer det. Ein seier dumme ting ein ellers ikkje seier, ein blir vippa ut. Fotfestet vaklar. Det ligg noko i ein som blir trigga. Men er det meir? Kan den vennlege og høflege også utstråla noko anna? Noko som kroppen oppfattar meir enn tanken.

Ein må ikkje omgåast alle. Eg kjenner at eg ønskjer omgje meg med menneske som gjer meg godt. Menneske som løftar meg og lar meg få skina. Eg vil omgje meg med rause menneske med varme hjarte. Men korleis er eg sjølv? Løftar eg menneske rundt meg? Får eg dei til å skina og bli glade etter eit møte med meg? Korleis møter vi kvarandre? Er vi menneske som løftar?

regnbogen…

Eg er vakse opp med “alt med måte”. Sorga måtte vera med måte. Appetitten måtte vera med måte. Forventingane måtte vera med måte. Til og med gleda måtte vera med måte. Ein skulle ikkje bretta seg ut, verken i motgang eller medgang. Særleg i medgang. Det var viktig å framfor alt å ikkje tru ein var noko. Det galt å halda seg i bakgrunnen og vera mest mogeleg usynleg.

Eg prøvde. Du stor mi tid kor eg prøvde. Og alt eg gjekk glipp av mens eg prøvde. Ikkje skulle ein vera dramatisk og med store armslag, så eg batt livet mitt stramt. Ikkje skulle ein brusa ut med gleda si, det var skam. Eg kjende godt grensene, og dei var tronge. Og så utruleg vanskeleg det var å halda seg innanfor når livet brann og levde i ein, på godt og på vondt.

Ikkje meir. Nei, no vil eg ikkje knipa att lenger. No vil eg ikkje gå på stram line eller klippa av det som er. Eg vil sørgja når noko er vondt. Og endå meir vil eg visa gleda mi ope når det brusar i meg. Eg vil tåla å vera synleg, om det kan provosera somme. Eg vil tåla at det er dei som vil rista på hovudet og sukka over meg. Og dei som vil seia “kven trur ho at ho er”.

Eg lever. Og eg har berre denne tilmålte tida som er mi. Eg vil ikkje halda tilbake. Kva betyr det om nokon synes og meiner, ein dag er eg borte, og då skal eg ha levd den tida eg lever, med alle desse regnbogens fargar. Dagane skiftar. I dag er eg lykkeleg. Og eg vil ropa det høgt, fordi det er godt å få brusa ut det som boblar i ein. Morgondagen veit ein ingen ting om, men no, akkurat no er det godt å vera til.

glede på forhånd…

Eg las nett om hypokonderlegen som hadde begynt å ta gledene på forskudd, så fekk han i alle fall den gleda. Og jammen vil eg “stela” det prosjektet. For kor lett er det ikkje å grua seg, heilt bortkasta og i dei fleste tilfelle utan at det ein gruar seg slår til i det heile tatt. All tid og energi ein har kasta bort då. Nei, eg likte det om at dersom det ein gleder seg til ikkje slår til og blir suksess, så har ein alle fall hatt glede likevel, gleda i å gleda seg. Så genialt. Og sikkert vanskeleg. Eg er ikkje kome i gang enno, men eg skal verkeleg prøva.

I morgon skal eg på klassefest, jubileum etter 45 år. Så lett å tenkja, kva har vi eigentleg å snakka om etter 45 år? Har vi i det heile tatt noko felles lenger? Det blir sikkert langdrygt og kanskje finn eg ingen som har lyst til å snakka med meg. Nei, slike tankar skal bort. Her skal eg jammen gleda meg, til å sjå andlet som ein gong var ein del av kvardagen min, andlet eg var glad i, andlet eg ikkje var klar over betydde så mykje for meg men som eg no ser hadde betydning for den eg var og den eg blei. Kanskje kan vi gjenoppfriska øyeblikk i klasserommet, øyeblikk som har vore gløymte men no kjem fram igjen. Kanskje kan ein få takka for vennskap ein ikkje takka for den gongen då ein tok alt som sjølvsagt.

Eg gler meg til å berre vera der, i eit rom med dei som ein gong var ein del av livet mitt. Eg gler meg til kanskje å få ta del i små livsøyeblikk til dei andre, eg gler meg til god mat, og til kanskje ein dans viss eg er heldig. (Ei fortalde meg at det var menn i fleirtal). Kanskje ein liten flørt også, det smakar ikkje vondt det i min alder heller. Å du kor mykje det er å gle seg til, i dag og i morgon, og alle dagar. Og så har eg gleda no, når eg gler meg. Heilt gratis. Eg knabbar ideen frå hypokonderlegen og legg han til livsmottoa mine. Gleda meg på forhånd, så har eg garantert glede.

dyd å vera smålåten…

Nokon er så flinke med måtehald. Nokon greier å ta ein sjokoladebit og eitt kakestykke. Slik er ikkje eg. Tar eg ein bit, så vips er sjokoladeøskja tom. Tar eit eitt kakestykke så vips har eg tatt tre. Det er jammen bra eg ikkje likar alkohol. Det kunne blitt ille. Men ellers, på det gode livet byr meg, der er eg grådig. Og å vera grådig, det er skammeleg. Det lærte vi alt som små. Ikkje forsyn deg før du er buden, ver beskjeden og sei nei takk til meir sjølv om du har lyst på. Det er ein dyd å vera smålåten og prov på karakterstyrke å seia nei når alt i deg skrik ja.

Eg lærte aldri kunsten. Eg prøvde. Eg er altfor glad i alt godt. Eg er altfor livslysten. Eg hadde aldri nok med ein dans, eg ville dansa heile kvelden. Så har eg også måtta tåla å bli avvist. Som då eg i syden i fjor haust endeleg fann ein som dansa som ein gud, etter to dansar spurde eg med glitrane auger, får eg ein dans til. Nei, sa han. Det var det. Den grådige må rekna med smekk på fingeren.

I dag opna eg ei sjokoladeøskje eg hadde i skapet, skulle berre ta meg ein bit til kaffien. Vips, der var øskja tom. Og eg kvalm. Der kan du ha det så godt, kviskra nissen på skuldra mi, der ser du når du ikkje kjenner måten. Den som vil ha alt det han ser, han får grina når andre ler, sa far min. Eg vil ikkje ha alt det eg ser, eg vil ikkje ha fine hus og hytter og båtar og bilar, eg vil berre ha ein kjole eller fem, og ei god kake og ein deilig sjokolade. Og så litt til god kake og deilig sjokolade. Ja, så legg det seg på sidebeina. Og på magen, og på låra. Det er ikkje utan straff å vera glad i det søte.

Er det manglande karakter, eller er det manglande vilje som gjer at eg tillet meg alt det gode. At eg tillet meg sjokolade og kake og at eg elskar å dansa og elska og dikta. For det blir mange bøker av min mangel på måtehald. Det blir mykje latter av min manglande karakterstyrke. Det hadde heilt klart vore både sunnare og klokare å knipa igjen lystene sine og vera meir måtehalden, eg hadde sikkert levd lenger i landet. Men eg hadde hatt det mykje mindre gøy.